Wat ik er niet mee bedoel¶

Als ik het over bekwaamheid heb, gaat het niet over diploma's. Ik moet dat expliciet zeggen, want het woord trekt vanzelf die kant op en dan wordt mijn hele betoog iets wat het niet is.

Een universitaire opleiding is geen bewijs van bekwaamheid, en het ontbreken ervan is geen bewijs van het tegendeel. Ik ken mbo'ers en hbo'ers die hun vak tot in de vezels beheersen, en ik ken hoogopgeleiden die keurig kunnen navertellen wat anderen hebben bedacht en verder niets.

Het onderscheid loopt ergens anders.

De ladder¶

Er zitten drie treden onder elkaar, en ze worden vaak door elkaar gehaald.

Consumeren. Je neemt kennis tot je. Je leest het, je volgt de cursus, je begrijpt het terwijl je het hoort. Dit voelt als leren en het is de trede waar veruit de meeste mensen blijven staan, ook na een diploma.

Beoordelen. Je kunt een oordeel vellen over het werk van een ander. Dit is goed, dit deugt niet, dit zou ik anders doen. Dit voelt als expertise, en het is de trede waar het gevaarlijk wordt, want je kunt hem bereiken zonder de derde ooit te hebben gezet. Je kunt overtuigend oordelen over iets wat je zelf niet zou kunnen maken, en niemand die het merkt in een vergadering.

Creëren. Je maakt iets wat er nog niet was. Niet een oefening namaken, maar een nieuw probleem aanpakken met wat je weet, en er iets uit krijgen dat werkt.

Bekwaam noem ik pas de derde trede.

Waarom spelen het woord is¶

Aan die derde trede zit een kenmerk dat ik lang niet kon benoemen tot ik het woord spelen vond.

Wie de stof echt eigen heeft, kan ermee rommelen. Wat als ik dit weglaat. Wat als ik het omdraai. Wat als ik dit uit het ene vakgebied in het andere gebruik. Dat kan alleen als de kennis los is gekomen van de vorm waarin je hem hebt geleerd, en in je eigen hoofd opnieuw is opgebouwd.

Zolang je de stof nog kent in de volgorde van het boek, kun je hem reproduceren. Zodra je ermee kunt spelen, is hij van jou.

Daarom is spelen geen frivool woord maar de scherpste test die ik ken. Een kind dat met blokken speelt, begrijpt zwaartekracht op een manier die het niet kan opschrijven. Iemand die met zijn vak speelt, snapt het op diezelfde manier.

Waarom maken de enige eerlijke toets is¶

Er is een praktische reden waarom ik hierop uitkom, en die is bijna cynisch: creëren is de enige trede die je niet kunt faken.

Consumeren kun je claimen. Beoordelen kun je claimen, en het overtuigt vaak nog ook, want een goed geformuleerd oordeel klinkt hetzelfde of het nu uit begrip of uit napraten komt. Maar iets wat je hebt gemaakt bestaat of het bestaat niet. Het werkt of het werkt niet. Daar valt niets aan te presenteren.

Richard Feynman had dezelfde toets. Op het schoolbord in zijn kantoor stond bij zijn dood in 1988 dat hij niet begrijpt wat hij niet kan maken. Dat is precies dit, in acht woorden.

Voor mij is het ook de reden dat ik bouw en niet alleen schrijf. De scanner, de wettenspiegel, de versleutelde producten: die dingen zijn niet alleen nuttig, ze zijn het bewijs dat ik begrijp waar ik over schrijf. Wie alleen over trackers schrijft, kan zich vergissen zonder het te merken. Wie er een meetinstrument voor bouwt, wordt door de werkelijkheid gecorrigeerd.

Wat dit betekent voor de rest van deze tak¶

Hiermee valt het puzzelstuk op zijn plaats.

De vinkjeszetter die over een implementatie beslist, staat op trede twee. Hij kan beoordelen, of denkt dat, en die trede is precies overtuigend genoeg om er een functie mee te krijgen. De cursus van tien weken levert trede een en verkoopt hem als trede drie. En de vraag of AI je versterkt of vervangt, wordt beslist door de trede waarop je staat als je hem gebruikt: op trede drie is het gereedschap, op trede een is het een prothese.

Alles wat ik in deze tak beschrijf, is een systeem dat trede twee beloont en trede drie niet kan herkennen.

En daarom is de mbo'er die iets bouwt in mijn ogen bekwamer dan de academicus die alleen oordeelt. Niet uit sympathie voor de onderkant, maar omdat de een iets heeft gemaakt en de ander niet.

Zie ook Sommige bekwaamheid zit niet in een cursus, Op IT-afdelingen beslist wie het vak nooit beoefende en AI hoort een versterker te zijn, geen vervanging.