Denken waar wij niet komen¶

Er zijn mensen die iets zien wat de rest van ons niet ziet, niet omdat ze meer weten maar omdat hun hoofd anders in elkaar zit. Kafka is daar het duidelijkste voorbeeld van dat ik ken.

Hij zag hoe macht werkt wanneer ze niet boos is en niet kwaadaardig, maar onverschillig. Een proces waarin niemand je haat en waarin je toch verloren bent. Een instantie waar je nooit de persoon te spreken krijgt die beslist, omdat die persoon niet bestaat. Een verandering aan jezelf die iedereen om je heen bespreekt alsof het over meubels gaat.

Dat is geen slimheid die je kunt aanleren, en het is ook geen kwestie van hard werken. Het is een manier van kijken waar de meesten van ons met geen mogelijkheid komen.

En het overdraagbaar maken¶

Maar dat is nog maar de helft, en de tweede helft is wat hem uitzonderlijk maakt.

Iets zien wat anderen niet zien, is één ding. Er een vorm voor vinden waardoor anderen het ook gaan zien, is iets heel anders. Kafka schreef geen betoog over bureaucratie. Hij zette een situatie neer en werkte haar volstrekt consequent uit, zonder één keer uit te leggen wat je moest denken.

Dat is de reden dat het werkt. Wie een betoog leest, weegt een mening. Wie een verhaal leest waarin de logica klopt en de uitkomst absurd is, voelt het van binnenuit. Je concludeert het zelf, en daarom raak je het niet meer kwijt.

Zijn grootste creatie is een woord¶

Hier komt mijn eigen maatstaf terug, dat bekwaamheid zit in wat je maakt.

Kafka maakte romans en verhalen, en die zijn goed. Maar zijn grootste creatie is een bijvoeglijk naamwoord. Kafkaesk zit in het Nederlands, in het Engels, in het Duits, in vrijwel elke taal met een geletterde traditie. Mensen gebruiken het dagelijks om een ervaring te beschrijven waar ze anders geen woord voor hadden, en de meesten van hen hebben nooit een letter van hem gelezen.

Dat is wat ik bedoel met waarde die verder gaat dan het werk zelf. Hij heeft niet alleen iets gemaakt, hij heeft het gereedschap gemaakt waarmee anderen kunnen denken. Er is bijna geen hogere vorm van maken.

En het is precies de trede die ik elders beschrijf. Niet consumeren, niet beoordelen, maar iets toevoegen aan het instrumentarium van iedereen die na je komt.

De verzekeringsman¶

Er zit een detail in zijn leven dat ik niet meer uit mijn hoofd krijg.

Kafka werkte bij een ongevallenverzekering voor arbeiders. Overdag beoordeelde hij dossiers en schreef hij rapporten over industriële veiligheid: machines die handen afrukten, werkgevers die aansprakelijkheid ontliepen, arbeiders die vermalen werden door apparaten en daarna door procedures.

Hij zat dus met zijn handen in precies het materiaal waar hij 's nachts over schreef. De bureaucratie die hij verbeeldde was zijn dagelijks werk, en de mensen die erin vastliepen waren zijn dossiers.

Ik voel me daar ongemakkelijk verwant mee, en ik zeg dat met de nodige bescheidenheid. Ook ik zit de hele dag in dossiers over systemen die mensen iets aandoen zonder dat iemand het kwaad bedoelt. Het verschil is dat hij er literatuur van maakte en ik metingen. Maar het onderwerp is hetzelfde: wat een apparaat met een mens doet als niemand verantwoordelijk is.

Waarom hij in dit manuscript hoort¶

Omdat mijn hele werk gaat over precies de ervaring waar hij het woord voor leverde.

Een burger die niet weet wie zijn gegevens heeft. Een klacht die van instantie naar instantie wordt doorgestuurd. Een verwerkingsverantwoordelijke die formeel bestaat en feitelijk onvindbaar is. Een toestemmingsvenster dat je toestemming vraagt voor iets wat al is gebeurd.

Dat is geen boosaardigheid en er is geen schuldige aan te wijzen. Het is een systeem dat werkt zoals het is ontworpen, en dat daarom niemand hoeft te haten om je te vermalen.

Daar bestond geen woord voor tot iemand het maakte.

Zie ook Bekwaamheid blijkt uit wat je met de stof kunt maken, Op IT-afdelingen beslist wie het vak nooit beoefende en De sterkste bevindingen liggen achter DigiD en vitale publieke diensten.