De omkering¶

Op veel IT-afdelingen tref ik mensen aan die beslissen over implementaties waarvan ze het vak zelf nooit hebben beoefend. Ze zetten vinkjes, beheren een lijst, zitten in het overleg waar de knoop wordt doorgehakt. En intussen wordt iemand die de techniek werkelijk beheerst afgewezen met de opmerking dat hij te technisch is, of niet businessminded genoeg.

Ik wil dit precies formuleren, want de scherpe versie is ook de onnauwkeurige. Het probleem is niet dat iemand een ander beroep had. Een groenteboer is bekwaam, en een visser ook. Het probleem is de mismatch: bekwaamheid in het ene vak wordt behandeld alsof ze overdraagbaar is naar het andere, en dat is ze niet.

En het probleem is vooral asymmetrisch. Voor de beslisser is vakinhoudelijke kennis optioneel. Voor de uitvoerder is sociale presentatie verplicht.

Waarom de selectie de verkeerde kant op werkt¶

Sollicitatieprocedures meten wat er in een gesprek te meten valt. Zelfverzekerd overkomen, vlot antwoorden, oogcontact, een verhaal kunnen vertellen over jezelf, energie in de kamer brengen.

Dat zijn allemaal echte vaardigheden en voor sommige rollen zijn ze doorslaggevend. Maar ze zeggen weinig over of iemand een systeem kan doorgronden of een storing kan terugvoeren op de oorzaak. En ze correleren negatief met precies het profiel dat dit vak nodig heeft: iemand die het onaangenaam vindt als iets niet klopt, die doorvraagt tot het klopt, die een aanname niet laat passeren omdat de sfeer er even goed is.

Dat gedrag heet in een beoordelingsgesprek moeilijk in de omgang. In de code heet het kwaliteit.

Autistische vakmensen krijgen dit het hardst te verduren, want de norm waarop wordt geselecteerd is precies waar zij op afwijken, terwijl het niets zegt over wat ze kunnen. Iemand afwijzen als te technisch voor een technische functie is een zin die niemand hardop zou moeten kunnen uitspreken zonder te horen hoe absurd hij is. En toch is het een gangbare afwijzingsgrond.

Wat de gevolgen zijn¶

Dit is geen kwestie van eerlijkheid alleen. Het heeft uitkomsten.

Wie beslist zonder het vak te kennen, kan de vraag hoe iets werkt niet stellen, want hij herkent het verschil niet tussen een goed en een slecht antwoord. Hij kan alleen sturen op wat wel te beoordelen is: is het af, wat kost het, kunnen we het laten zien. Dat is precies de meetlat die overal in dit manuscript de verkeerde kant op wijst.

Zo ontstaat de open deur. Niet doordat iemand besluit om beveiliging over te slaan, maar doordat in de vergadering waar dat besloten werd niemand zat die wist wat er werd overgeslagen.

Dezelfde omkering in de politiek¶

Ik dacht lang dat dit een bedrijfsprobleem was. Het zit ook in het parlement, en daar is het beter gedocumenteerd dan ik verwachtte.

De Tweede Kamer heeft sinds 2021 een vaste commissie voor Digitale Zaken, en volgens de berichtgeving is daar inhoudelijk serieus werk verzet door leden die zich echt in de dossiers hadden vastgebeten. Het probleem is niet dat er nooit kennis was. Het is dat die kennis telkens weer wegloopt.

Cybersecurity-onderzoeker Bert Hubert waarschuwde bij de laatste verkiezingen dat de Kamer vrijwel al haar leden met digitale kennis dreigde te verliezen. Zijn schatting was dat van ongeveer duizend kandidaten er een handjevol echt verstand van computers had, en dat die op onverkiesbare plekken stonden. Een flink deel van de harde kern van de commissie keerde niet terug.

Dat is erger dan onwetendheid. Onwetendheid kun je aanvullen. Dit is een instituut dat elke paar jaar zijn geheugen wist, precies op het terrein waar de dossiers het langst lopen en het meest technisch zijn.

Waarom dit de kern van de onbekwaamheidscrisis is¶

Alles in deze tak komt hier samen.

Bekwaamheid is niet verdwenen. Ze zit op de verkeerde plek, of ze wordt bij de deur afgewezen omdat ze in het verkeerde jasje zit. De mensen die het kunnen, mogen het niet beslissen. De mensen die beslissen, kunnen het niet beoordelen. En het selectiemechanisme dat die verdeling in stand houdt, meet iets anders dan waar het om gaat.

Dat is ook waarom ik er niet somber over hoef te zijn in de zin van onvermijdelijk. Dit is geen tekort aan vermogen in de samenleving. Het is een verdelingsprobleem, en verdelingsproblemen zijn te veranderen zodra iemand ze benoemt.

Zie ook Twintig jaar lang won werkende software van veilige software, Sommige bekwaamheid zit niet in een cursus en De bouwers en de beslissers weten vaak niet van elkaar.