Ivan Iljitsj deed alles wat er van hem gevraagd werd, en dat was de fout

De zin waar het boek op draait¶

Tolstoj schrijft ergens in het begin, vlak nadat de collega's van Ivan Iljitsj vooral hebben nagedacht over wie zijn functie krijgt, dat diens leven het meest eenvoudige en gewone was, en daarom het meest verschrikkelijke.

Die zin lijkt een tegenstelling en is het niet. Gewoon is hier niet het tegenovergestelde van verschrikkelijk, het is de oorzaak ervan.

Ivan Iljitsj heeft namelijk niets fout gedaan in de gebruikelijke zin. Hij studeerde rechten, kreeg een nette aanstelling, trouwde met een vrouw die goed bij zijn positie paste, klom door, verhuisde naar een groter huis en richtte dat in zoals zulke huizen worden ingericht. Elke stap was verstandig. Elke stap werd goedgekeurd door de mensen om hem heen.

En dat is waar hij aan is doodgegaan, lang voordat de ziekte begon.

Voldoen aan ieders verlangen¶

Wat hij deed, elke keer opnieuw, was voldoen aan wat een ander van hem verlangde. Zijn vader verwachtte een loopbaan. Zijn kring verwachtte een huwelijk. Zijn stand verwachtte een bepaalde inrichting, een bepaalde toon, bepaalde meningen. Hij hoefde nooit iets te kiezen, want er was altijd al een goedgekeurde optie.

Dat is comfortabel. Het scheelt de pijn van zelf bepalen, en het levert bij elke stap bevestiging op.

De prijs blijkt pas aan het eind, en dan in één klap. Als hij ziek wordt en de mensen om hem heen zich precies zo gedragen als hun rol voorschrijft, ziet hij ineens dat hij dat zijn hele leven ook heeft gedaan. Zijn vrouw speelt de bezorgde echtgenote. De dokters spelen het onderzoek. De collega's spelen medeleven en denken aan de vacature. Niemand is oneerlijk, iedereen doet wat hoort.

Op dat punt komt de vraag die de rest van het boek draagt: en als mijn hele leven nu eens verkeerd is geweest.

Waarom dat besef zo laat komt¶

Omdat er geen moment is waarop het misgaat.

Een verkeerd leven waarin je één grote fout maakt, kun je aanwijzen en betreuren. Daar hoort spijt bij, en spijt is bruikbaar: je weet wat je anders had moeten doen. Ivan Iljitsj heeft dat niet. Er is geen dag aan te wijzen waarop hij is afgeslagen. Er zijn alleen duizend redelijke keuzes die samen een leven vormen dat niet van hem was.

Daarom voelt zijn besef niet als spijt maar als iets ergers: hij ontdekt dat er nooit een keerpunt is geweest waar hij het anders had kunnen doen, want elk afzonderlijk moment was verstandig. Hetzelfde patroon als bij een systeem waarin niemand de fout maakt en de fout er toch is. Zie Het proces beschrijft geen rechtszaak maar een nieuwscyclus.

De knecht die niet meespeelt¶

Er is één figuur die eruit springt, en Tolstoj zet hem er niet toevallig in.

Gerasim, de boerenknecht, is de enige die niet doet alsof. Hij tilt de benen van de zieke op zijn schouders omdat dat verlicht, hij ruimt op wat er op te ruimen valt, en als het gesprek op de dood komt, ontkent hij niets. Wij gaan allemaal een keer, zegt hij ongeveer, waarom zou ik dan moeite sparen.

Ivan Iljitsj kan alleen bij hem uitrusten. Niet omdat Gerasim aardiger is, maar omdat hij de enige is die de waarheid niet vermijdt. Alle beleefde mensen om hem heen bieden hem een leugen aan die als vriendelijkheid is verpakt, en die leugen isoleert hem meer dan de ziekte.

Dat is de tweede reden dat het boek blijft hangen. Het gaat niet alleen over een verkeerd geleefd leven, het gaat over hoe eenzaam je wordt van mensen die je sparen.

Wat ik ermee doe¶

Ik lees dit als een waarschuwing die precies de andere kant op wijst dan de meeste levenslessen.

De gebruikelijke waarschuwing gaat over falen: pas op dat je niet de mist in gaat. Deze gaat over slagen. Pas op dat je niet je hele leven de goedkeuring van anderen achterna loopt en aan het eind ontdekt dat je nooit hebt gekozen.

Voor mij is dat geen abstracte gedachte. Het werk dat ik doe levert geen geld op, past in geen functieomschrijving en wordt met enige regelmaat gelezen als eigenwijs. Elke keer dat ik overweeg om het toch maar in een net jasje te steken, met een verdienmodel en een nette positionering, komt dit boek terug. Zie Randall Munroe verliet NASA en geeft xkcd gratis weg, Op IT-afdelingen beslist wie het vak nooit beoefende en Wie ben ik om iets te vinden? Ik draai het om.

De toets die ik eruit haal is kort. Doe ik dit omdat ik het juist vind, of omdat het goedgekeurd wordt. Bij het tweede antwoord ben ik Ivan Iljitsj, alleen dan met meer tijd om er nog iets aan te doen.

Een handleiding voor hoe je niet moet leven¶

Zo lees ik het boek uiteindelijk. Niet als een verhaal over sterven, maar als een handleiding die alleen negatief is opgeschreven. Tolstoj vertelt nergens hoe het wel moet. Hij laat één man zien die het precies zo deed als het hoort, en laat je zelf de conclusie trekken.

Dat is een sterkere vorm dan een voorschrift. Een voorschrift kun je afwijzen omdat het niet bij je past. Een tegenvoorbeeld dat je herkent, kun je niet meer wegleggen.

En het is een eerlijker vorm, want Tolstoj weet zelf ook niet precies hoe het wel moet. Hij weet alleen zeker dat dit het niet was.

Memento mori is de reflectie naar voren halen¶

Het middeleeuwse memento mori wordt tegenwoordig gelezen als een sombere spreuk, iets voor schedels en zandlopers. Dat is een misverstand. Het is geen aansporing om over de dood te piekeren, het is een rekentruc.

Ivan Iljitsj doet op zijn laatste dagen precies de goede reflectie. Hij stelt de enige vraag die ertoe doet, hij ziet zijn leven scherper dan ooit, en hij komt tot een eerlijk oordeel. Zijn probleem is niet dat hij verkeerd denkt. Zijn probleem is de timing.

Memento mori haalt die reflectie naar voren. Je voert het gesprek dat je toch gaat voeren, alleen dan op een moment dat er nog iets mee te doen valt. Dat is geen zwaarmoedigheid, dat is planning.

De praktische vorm ervan is simpel en oncomfortabel. Stel de vraag die Iljitsj stelde, maar vandaag. Als het straks blijkt dat mijn leven verkeerd is geweest, wat zou dan het antwoord zijn geweest. Wie daar meteen een antwoord op heeft, weet ook wat er nu moet veranderen.

De dingen die je niet moet uitstellen¶

Wat Iljitsj had uitgesteld, waren geen praktische zaken. Zijn testament was vast in orde, zijn loopbaan liep, het huis was ingericht.

Wat hij had uitgesteld, was de vraag waarvoor hij leefde. Dat is de categorie die zich altijd laat verschuiven, want er staat nooit een deadline op en niemand vraagt ernaar. Alles wat wél een deadline heeft, dringt voor.

Daarom hoort die categorie een eigen plek te krijgen in plaats van de resttijd. Wat je gelooft, waar je voor staat, met wie je in het reine wilt komen, en wat je zou willen dat er van je werk overblijft. Niet omdat het verheven is, maar omdat het de enige post is die op het laatst nog meetelt en die je tot dat moment ongestraft kunt negeren.

Op mijn eigen voorpagina staat niet voor niets een eed. Dat is precies dit: iets vastleggen op een moment dat het nog vrijwillig is, zodat het later niet afhangt van hoe het uitkomt. Zie Doorstane tegenslag vormt mensen sterker dan comfort en Timothy Ware liet zien wat mijn opleiding oversloeg.

De laatste bladzijden¶

Wat het boek van somber naar iets anders tilt, is dat het niet eindigt in wanhoop.

In de laatste uren kijkt hij naar zijn zoon, die zijn hand pakt en huilt, en er verandert iets. Hij ziet dat hij nog iemand verdriet kan besparen, en dat blijkt genoeg om de angst te laten wegvallen. De dood is er nog steeds, maar het bange wachten is voorbij.

Dat vind ik de eerlijkste troost die ik in een boek ben tegengekomen. Er wordt niets goedgemaakt en er is geen inhaalslag. Er is alleen het inzicht dat een leven ook op de laatste dag nog iets kan betekenen voor iemand anders, en dat dat kennelijk het enige is wat telde.