Wat ik niet wist¶

Timothy Ware schreef The Orthodox Church als inleiding voor westerse lezers die van de oosterse kerk niets weten. Ik was precies die lezer, en meer nog dan hij waarschijnlijk bedoelde.

Ik wist niet alleen niets over de orthodoxie. Ik wist eigenlijk weinig over de kerk als geheel, over het christendom als historisch verschijnsel, en over hoe bepalend beide zijn geweest voor de vorm van Europa. Niet omdat het te moeilijk was, maar omdat het nergens langskwam.

Ware schreef het in twee helften: eerst de geschiedenis, van de vroege kerk via het schisma en de val van Constantinopel tot in de moderne tijd, en daarna wat er eigenlijk geloofd wordt en waarom. Het is buitengewoon gedetailleerd zonder onleesbaar te worden, en dat is een prestatie op zich.

Een ander soort onwetendheid¶

Dit is niet hetzelfde als iets niet begrijpen, en dat onderscheid vind ik belangrijker dan het onderwerp zelf.

Als je iets niet snapt, weet je dat er iets is dat je niet snapt. Je kunt ernaar vragen, het opzoeken, er een cursus over doen. De leemte heeft een vorm.

Dit was anders. Ik wist niet dat er iets te weten viel. In mijn beeld van de Europese geschiedenis zat geen gat waar dit in paste, want het beeld was gewoon compleet zonder. Pas toen het stuk erbij kwam, zag ik dat het beeld eerder scheef was.

Dat is de gevaarlijkste vorm van niet weten, en ik kom hem in mijn eigen vak voortdurend tegen. Een organisatie die niet weet dat ze een vraag zou moeten stellen, stelt hem ook niet. Er is geen alarm dat afgaat bij een ontbrekende categorie.

Waarom het scheeftrok¶

Het meeste onderwijs over Europa dat ik heb gehad, loopt langs een westelijke lijn. Rome, de middeleeuwen in West-Europa, de reformatie, de verlichting, de moderne staat.

In die lijn is het schisma van 1054 een voetnoot en 1453 een jaartal. Terwijl er aan de andere kant een even oude traditie doorliep, met een eigen theologie, een eigen verhouding tussen kerk en staat, een eigen kunstopvatting en een geschiedenis die het denken van een half continent heeft gevormd. Wat er in Rusland, op de Balkan en in Griekenland gebeurde, is zonder dat verhaal niet te volgen, en veel van wat er nu gebeurt trouwens ook niet.

Ik heb geen theorie over waarom dat zo is weggevallen. Ik constateer alleen dat ik een half continent heb geleerd en dacht dat het het geheel was.

Wat het met de rest van dit manuscript te maken heeft¶

Twee dingen, en ze hangen samen.

Het eerste is de vorm van de onwetendheid, en die komt terug in alles wat ik meet. In mijn onderzoek is de vraag niet alleen wat er gebeurt, maar ook welke vraag niemand heeft gesteld. Een nulbevinding, een categorie die ontbreekt in een register, een gegevensstroom waar geen naam voor is: dat zijn allemaal varianten van niet weten dat er iets te weten viel.

Het tweede is de reden dat ik zulke boeken lees. Niet om vroom te worden, maar omdat een goed geschreven overzicht van iets waar je niets van weet, je laat zien hoe je eigen beeld is opgebouwd. Je leert er twee dingen tegelijk: het onderwerp, en waar de randen van je eigen kaart liepen.

Voor dat tweede is Ware een van de nuttigste boeken die ik heb gelezen, ongeacht wat je zelf gelooft.

Zie ook Vsauce maakt van een kindervraag natuurkunde, niet gezien is geen bewijs van afwezigheid en Bekwaamheid blijkt uit wat je met de stof kunt maken.