Wie hij was¶

Vlad III regeerde in de vijftiende eeuw drie keer over Wallachije, een orthodox vorstendom dat klem zat tussen het koninkrijk Hongarije in het noordwesten en het oprukkende Ottomaanse rijk in het zuiden. Zo'n positie laat weinig ruimte. Wie de ene kant koos, kreeg de andere over zich heen. Drie regeerperiodes zeggen vooral iets over hoe hard er in die streek aan de troon werd getrokken.

Zijn bijnaam Dracula betekent zoon van Dracul, naar zijn vader, die was opgenomen in de Orde van de Draak: een ridderorde die door de keizer was opgericht voor de verdediging van christelijk Europa tegen de Ottomanen. Het woord komt van het Latijnse draco, draak. Dat het in het Roemeens ook duivel kan betekenen, is een taalkundig toeval dat later goed van pas kwam. Een naam die op twee manieren te lezen valt, wordt uiteindelijk gelezen op de manier die het beste verhaal oplevert.

Als kind werd hij samen met zijn broer als gijzelaar aan het Ottomaanse hof achtergelaten om de loyaliteit van zijn vader te garanderen. Dat was in die tijd een gangbare vorm van diplomatie: het kind was het onderpand. Zijn vader en oudste broer werden later vermoord tijdens een machtsstrijd. In juni 1462 leidde hij een nachtelijke aanval op het kamp van sultan Mehmed II, de veroveraar van Constantinopel, in een poging hem te doden en de invasie in één klap te breken. Dat mislukte. Hij sneuvelde in 1476 of begin 1477.

In grote delen van Roemenië geldt hij nog altijd als volksheld, juist om dat verzet. Twee samenlevingen kijken naar hetzelfde leven en zien iets anders. Dat gegeven is het hele stuk.

Wat er echt gebeurde met zijn reputatie¶

Hij was geen zachtaardig man. Hij gebruikte terechtstellingen als bestuursinstrument en zette lijken op palen langs de weg om aanvallers af te schrikken. Die wreedheid is echt en ik wil haar niet wegpoetsen. Openbare terechtstelling was in het vijftiende-eeuwse Europa overal gebruikelijk, en ook binnen die maatstaf viel zijn optreden op.

Het beeld dat wij van hem hebben, is ergens anders ontstaan. Het komt uit hoe erover werd geschreven, in de decennia daarna, in Duitstalige pamfletten die werden verspreid met een technologie die net bestond. De drukpers van Gutenberg was rond het midden van die eeuw in gebruik gekomen. De verhalen over Vlad horen bij de eerste generatie gedrukte teksten die niets met liturgie of universiteit te maken hadden, en ze worden gerekend tot de eerste publiekssuccessen van het gedrukte woord.

Die pamfletten waren kort, goedkoop en herdrukbaar, en ze werkten precies zoals sensatie altijd werkt. Er hoorden houtsneden bij van een man die rustig zit te eten tussen de lichamen. Zo'n houtblok was duur om te snijden en daarna vrijwel gratis te herhalen, dus hetzelfde beeld kon druk na druk mee. Het lezerspubliek in de Duitse steden kende Wallachije alleen van horen zeggen en had geen enkele manier om iets na te trekken.

Daar zit de kern van het mechanisme. De drukpers maakte het kopiëren van een bewering honderd keer goedkoper. Het controleren van diezelfde bewering werd er geen cent goedkoper op. Elk medium dat die twee kosten uit elkaar trekt, produceert vanzelf een overschot aan onweersproken verhalen. Ik kom die scheefheid in mijn eigen werk dagelijks tegen, zie Media maakt er vaak net een eigen verhaal van.

De controlegroep die de geschiedenis toevallig bewaarde¶

Hier zit het bewijs dat het om de vertellers ging, en het is het soort bewijs waar ik van houd.

Er bestaan ook Slavische, Russische verslagen over dezelfde man en dezelfde daden, opgetekend in dezelfde eeuw. Die presenteren hem als een strenge heerser die corruptie hard aanpakte en orde afdwong in een land waar orde ontbrak. De wreedheid wordt daarin niet ontkend. Ze krijgt een ander bijschrift. In beide tradities duiken bovendien herkenbaar dezelfde anekdotes op, met een tegengestelde moraal eronder.

Dat is wat een experiment een controlegroep noemt. Ik kan in mijn eigen scans één variabele wisselen en de rest constant houden om te zien wat er verandert. Hier heeft de geschiedenis dat per ongeluk voor mij gedaan. De daden liggen vast, de eeuw ligt vast, en wat varieert is wie het opschreef en voor welk publiek. De uitkomst varieert mee.

Wie er belang bij had, is deels te reconstrueren. De Hongaarse koning moest uitleggen waarom hij een christelijke bondgenoot in de kerker had zitten terwijl er een kruistocht tegen de Ottomanen op de agenda stond. Verhalen over onmenselijke wreedheid kwamen daar goed van pas. Dat verband is afgeleid uit de omstandigheden en de datering van de bronnen. Een bekentenis bestaat er niet van, en ik presenteer het dus als afgeleid, niet als vastgesteld.

Er is hier een scherp punt: die Slavische tekst is zelf ook propaganda, geschreven in een omgeving waar een harde vorst als deugd gold. Dat klopt waarschijnlijk. Alleen bevestigt dat precies wat ik beweer. Als beide tradities gekleurd zijn, dan volgt het beeld dus niet dwingend uit de feiten. De feiten laten allebei de conclusies toe, en de keuze tussen die conclusies is elders gemaakt. Ik heb geen neutrale versie nodig om te laten zien dat de gekleurde versies uit elkaar lopen.

Wat blijft staan na aftrek van beide agenda's is smal: er is hard geregeerd, er is publiek terechtgesteld, er is oorlog gevoerd tegen een overmacht. Al het overige is duiding.

En de cijfers groeiden mee¶

Er is onderzoek gedaan naar hoe de aantallen zich in de bronnen ontwikkelden. De uitkomst is precies wat je zou vrezen: latere Duitse verslagen vermenigvuldigden kleinere, gedocumenteerde terechtstellingen tot bloedbaden met honderden of duizenden slachtoffers.

Een bekend verhaal claimt vijfhonderd edelen die tijdens een paasmaal werden gedood, terwijl het bewijs op een veel kleinere zuivering wijst. De vertoning van de lichamen bij Târgoviște is historisch geloofwaardig. De enorme aantallen die in populaire geschiedenissen rondgaan, zijn dat veel minder.

Waarom getallen in dit soort ketens één kant op bewegen, is geen mysterie. Een getal is de goedkoopste manier om een verhaal groter te maken. Je hoeft er geen nieuwe gebeurtenis voor te verzinnen, je hoeft alleen een cijfer te verhogen dat toch niemand kan narekenen. Er was geen register, geen tegenpartij die de druk kon corrigeren, en geen verteller die er beter van werd om het aantal te halveren. Selectie doet de rest: de versie met het grootste getal wordt het vaakst herdrukt en wordt daarmee de versie die overleeft.

Dat maakt hem niet mild. Het laat zien hoe echte wreedheid werd omgezet in politieke literatuur. Het laat ook zien waarom ik in mijn eigen werk elke bevinding een bewijsniveau geef, zie Label elke bevinding op bewijsniveau. Een verhaal waarin iets waars zit en waarin de schaal verzonnen is, hoort in een eigen categorie, zie Technisch juiste uitspraken kunnen een verkeerde indruk wekken.

Hoe ik zo'n bron tegenwoordig toets¶

De casus is oud, de procedure is herbruikbaar. Ik stel bij elke bewerende bron dezelfde vijf vragen, in deze volgorde.

• Wie schreef dit op, wanneer, en voor welk publiek?
• Wat kost het de verteller als het niet klopt? Bij nul kosten is het verhaal ongetoetst.
• Bestaat er een tweede traditie met een ander belang, en zegt die hetzelfde?
• Zijn de getallen ergens naartoe te herleiden, of zijn ze alleen doorgegeven?
• Wat blijft er over als ik uitsluitend hou wat in onafhankelijke bronnen terugkomt?

Toegepast op Vlad levert dat drie stapels op. Gedocumenteerd: hij regeerde, hij vocht tegen Mehmed II, hij liet mensen publiek terechtstellen, er bestaan gedrukte Duitse pamfletten en er bestaat een Slavische tegentraditie. Afgeleid: die pamfletten dienden een politiek belang van partijen die met hem in conflict waren. Vermoed, en meer ook niet: elk concreet slachtofferaantal boven de kleine, traceerbare gevallen.

Dezelfde ladder gebruik ik bij een scan. Wat de netwerkopname laat zien is gemeten. Wat ik uit een domeinnaam of een parameter concludeer is afgeleid. Wat ik denk dat de partij ermee doet is vermoed, tot ik het kan laten zien. Die scheiding is mijn belangrijkste gereedschap, zie Mijn werkwijze: van vermoeden naar bevinding. En voor ik iets publiceer probeer ik eerst het tegendeel hard te maken, zie Beargumenteer eerst het tegendeel van je eigen bevinding. Bij Vlad wint dat tegendeel deels: hij was werkelijk wreed. Dat hoort er dan gewoon in.

Waarom dit in mijn manuscript staat¶

Omdat het het oudste geval is dat ik ken van iets wat ik dagelijks tegenkom.

Een nieuw massamedium verschijnt. Wat zich het beste verspreidt, is wat de sterkste reactie oproept, en waarheid speelt in die selectie hooguit een bijrol. Cijfers groeien bij elke doorvertelling, omdat niemand ze kan narekenen en een groter getal een beter verhaal is. De duiding van identieke feiten valt uiteen langs de belangen van wie ze doorgeeft. En de goedkoopste versie wint, omdat kopiëren goedkoper is dan controleren.

Vervang drukpers door tijdlijn en je hebt vandaag. Sociale media hebben de snelheid opgevoerd en de drempel verlaagd. Het mechanisme zelf is ouder dan de telefoon. Dat vind ik verhelderend, ook al is het weinig troostrijk: het gaat om een eigenschap van elk medium dat sneller verspreidt dan het corrigeert. Een verhaal dat zich verplaatst zonder dat iemand het narekent, gedraagt zich als een besmetting, zie Klagen plant zich voort als een besmetting.

Het raakt ook mijn eigen positie. Ik publiceer bevindingen die mensen boos maken, en boosheid verspreidt zich harder dan nuance, zie Waarom krijgen mijn stukken zoveel tractie?. De verleiding om een getal rond te maken of een formulering scherper te zetten is bij mij precies zo aanwezig als bij een pamflettist in 1490. Het verschil dat ik kan maken zit in het spoor dat ik erbij lever: de ruwe opname en het bewijsniveau. Dat is de enige rem die ik ken die van binnenuit werkt.

Vlad III kreeg die rem niet. Vijfhonderd jaar later is het eerste wat de meeste mensen bij zijn naam denken een vampier die nooit bestond, bedacht door een Ier die de naam uit een voetnoot plukte. De pamfletten hebben gewonnen. Dat ze wonnen bewijst niets over hem, en alles over de pers.

Zie ook Een overtuigde getuige is geen betrouwbare meting, Klagen plant zich voort als een besmetting en Timothy Ware liet zien wat mijn opleiding oversloeg.