De appelmoes¶

Toen ik twaalf was, in de laatste periode van groep acht, gingen we langs middelbare scholen die zichzelf zo goed mogelijk probeerden te verkopen. Bij een daarvan vertelde iemand mij iets wat ik nooit ben vergeten.

Per pot appelmoes zit een vast aantal beestjes meeverwerkt. Stukjes insect, soms een worm. Niet uit slordigheid, maar omdat je ze niet volledig uit de appels krijgt voordat je ze verwerkt. Het is bekend, het is toegestaan, en het wordt bewust niet op de pot vermeld.

Ik heb dat later nagekeken en het klopt. De Amerikaanse voedselautoriteit publiceert er zelfs officiele grenzen voor. Appelstroop mag gemiddeld vijf of meer hele insecten of het equivalent daarvan per honderd gram bevatten, en tot twaalf procent schimmel. Niet omdat iemand het wil, maar omdat volledig vrij produceren onhaalbaar is en de resten niet schadelijk zijn.

Wat er precies gebeurde in mijn hoofd¶

Op het moment dat ik dit hoorde, veranderde er iets. Niet aan de appelmoes. Aan mij.

Dezelfde pot, dezelfde smaak, dezelfde appelmoes die ik altijd lekker had gevonden. Maar mijn verhouding ertoe was op slag anders. Ik proefde hetzelfde en ik dacht iets anders.

Dat vond ik als kind al fascinerend, en ik snap nu waarom het me is bijgebleven. Het is het zuiverste voorbeeld dat ik ken van informatie die het object volledig ongemoeid laat en toch alles verandert aan hoe je erin staat.

Dit is precies wat mijn werk doet¶

Pas veel later besefte ik dat dit is wat ik voor mijn vak doe, en dat het dezelfde ongemakkelijke kant heeft.

Ik meet wat een website of app werkelijk doet, en ik vertel het aan mensen. De site verandert daar niet van. De tracker deed al wat hij deed voordat ik hem zag, en gaat er daarna gewoon mee door. Wat ik verander is niet het product maar de verhouding van de bezoeker tot het product.

Dat is de kern van waarom mijn werk ertoe doet, en tegelijk waarom sommige mensen liever niet willen weten wat ik meet. De appelmoes was lekkerder toen ik het niet wist.

Maar niet weten is geen bescherming¶

En hier ligt het verschil dat de hele vergelijking draagt.

Bij de appelmoes kun je nog volhouden dat onwetendheid gelukkiger maakt, want de beestjes doen je niets. Bij software gaat die vlucht niet op, en dat is precies waar mijn onderwerp anders is dan een pot uit de supermarkt.

De bugs zitten in de code of je het weet of niet. De dataverzameling loopt of je het merkt of niet. Toen Pokemon Go een spel leek, bleek het later ook een verzamelaar: Niantic kondigde in november 2024 aan dat het een groot geospatiaal AI-model traint op miljoenen scans die spelers met hun camera maakten, tien miljoen locaties, een miljoen nieuwe per week. Het spel was echt een spel, en tegelijk was het dat niet alleen.

Doen alsof het er niet in zit, is lekker naief, en het is toch echt zo. Bij de appelmoes kost die naiviteit je niets. Bij een bug die je gegevens lekt of een spel dat je omgeving inscant, kost ze je precies datgene waarvan je deed alsof het niet bestond.

Waarom ik het toch vertel¶

Dat roept de vraag op die ik mezelf steeds stel: als weten de appelmoes bederft, doe ik mensen dan een plezier?

Bij eten zou ik twijfelen. Bij software niet, en het verschil is de handelingsruimte. Wie weet dat er beestjes in de appelmoes zitten, kan er niets aan doen en eet gewoon door met een naar gevoel. Wie weet dat een app zijn locatie inscant, kan hem verwijderen, de toestemming intrekken, of een alternatief kiezen.

Kennis die je niets laat doen, is een last. Kennis die je een keuze teruggeeft, is macht. Mijn hele werk staat of valt met dat onderscheid, en het is de reden dat ik naast elke bevinding zet wat je er zelf aan kunt doen.

Zie ook Anne Frank en koningin Elizabeth waren tijdgenoten, Pamfletten maakten Vlad III tot monster en Cyclus-apps weten het intiemste dat er is.