Wat me doet schrikken¶

Er gaat een bezorgdienst plat, een streamingdienst ligt eruit, een sociaal netwerk laadt niet, en de reactie die ik dan zie, op televisie, in een post of gewoon op straat, is van een heftigheid die niet in verhouding staat tot wat er is uitgevallen. Alsof er iets fundamenteels is afgenomen, terwijl er alleen een dienst even niet werkt.

Ik schrik daarvan, en ik merk dat ik het niet begrijp. Voor mij is het uitvallen van zo'n dienst het moment waarop je iets anders doet. Je kookt zelf, je zoekt een ander kanaal, je gaat een uur naar buiten. Voor een deel van de mensen om me heen is het een dag die stuk is. Dat verschil in reactie is de aanleiding voor deze notitie. Ik wil erachter komen wat ervan klopt en wat mijn eigen leeftijd is die praat.

Wat er overblijft als ik de leeftijd eraf trek¶

Toch blijft er iets staan als ik dat eraf trek, en het is smaller dan mijn eerste reactie.

Het gaat niet om verwendheid als karaktereigenschap. Het gaat om iets meetbaars. Het aantal dingen dat een gemiddelde dag kan laten mislukken zonder dat je er zelf iets aan kunt doen, is toegenomen. Wie zelf kan koken, houdt aan een platliggende bezorgdienst niet meer over dan een ongemak. Wie dat niet kan, houdt er een probleem aan over. Het onderscheid zit in het aantal alternatieven dat iemand nog heeft als de dienst wegvalt, en dat aantal is voor jongere mensen kleiner.

Zo geformuleerd is het te meten. De vraag is simpel: hoeveel van je dag hangt af van een dienst die je niet zelf in de hand hebt? Voor mijn ouders was dat antwoord in hun jeugd bijna nul. Eten kwam uit de keuken, vervoer uit de benen of de fiets, vermaak uit wat er in huis lag. Voor mij is het antwoord hoger dan ik prettig vind. Voor iemand van vijftien is het bijna alles.

Bewijsniveau: dit is deels afgeleid en deels vermoed. Ik heb geen cijferreeks die de toename hard maakt. Wat ik wel kan aanwijzen is de richting. Er zijn meer schakels in een gewone dag die bij een derde partij liggen dan een generatie geleden, en elke schakel is een punt dat kan breken buiten je bereik.

Je kunt het voor jezelf natellen zonder statistiek. Loop een gemiddelde dag langs en vink aan wat je zou kunnen doen als de dienst wegvalt. Eten: kun je zelf koken, of hangt het aan bezorging? Vervoer: heb je een fiets die je zelf onderhoudt, of hangt het aan een app die auto's stuurt? Geld: heb je contant in huis, of ligt alles achter één betaalsysteem? Vermaak, contact, werk, elk daarvan is zo'n vinkje. Voor elke regel waar het antwoord "ik heb geen terugval" luidt, heb je een dienst die je dag kan breken zonder dat je er zelf iets aan kunt doen. Tel de regels, en je hebt een getal dat niets met je karakter te maken heeft.

Waarom het woord verwend de plank misslaat¶

Als je dit formuleert als verwendheid, leg je de schuld bij degene die het overkomt. Dat is onaardig, en het is ook onjuist. Niemand van vijftien heeft gekozen voor een wereld waarin alles een dienst is. Die wereld lag er al toen ze aankwamen.

De inrichting is ontstaan doordat bedrijven van verkoop naar abonnement gingen, en doordat vrijwel iedereen het gemak accepteerde, ik incluis. Ik bestel ook. Ik stream ook. De heftige reactie op een storing is daarom een symptoom van hoe afhankelijk we het met z'n allen hebben ingericht. Het woord verwend wijst naar het karakter van de jongere, terwijl de oorzaak in de inrichting van de markt ligt.

Dat onderscheid is niet alleen netter. Het bepaalt of het probleem oplosbaar is. Aan een karaktereigenschap kun je weinig doen. Aan het aantal dingen dat je zelf kunt, wel.

Waarom de meetbare versie ertoe doet¶

Dat de kern meetbaar is, is het belangrijkste wat deze notitie oplevert. Zolang je het gevoel houdt op het niveau van een klacht over de jeugd, kun je er niets mee. Het is dan waar of onwaar, en meestal onwaar, en er valt niets aan te doen.

Zodra je het herformuleert als afhankelijkheid, verschijnt er een knop. Je kunt het aantal diensten dat je dag kan breken tellen, en je kunt het verlagen. Dat is het verschil tussen een klacht en een analyse. Een klacht laat je met een naar gevoel zitten en wijst naar een schuldige. Een analyse geeft je een handvat waar je zelf aan kunt draaien, ook als de rest van de wereld hetzelfde blijft. Zelf leren koken verlaagt het met één. Een offline kopie van wat je nodig hebt verlaagt het met één. Een vaardigheid die je zelf beheerst, haalt een schakel weg bij een derde partij.

Dat is ook de reden dat ik hier niet blijf hangen in een cultuurklacht. De cultuurklacht wijst naar mensen. De afhankelijkheidsanalyse wijst naar een systeem dat je kunt veranderen, ook in het klein, ook alleen voor jezelf.

Wat ik ermee doe¶

Voor mijn eigen leven trek ik er een simpele regel uit. Bij elke dienst die ik gebruik, wil ik weten wat mijn terugval is als hij een dag wegvalt. Heb ik er geen, dan is dat een risico dat ik heb geaccepteerd zonder het te benoemen. Dat wil ik zichtbaar houden.

Het schrikbeeld van de eerste alinea verandert daarmee van toon. Ik hoef niet neer te kijken op wie in paniek raakt als een app het niet doet. Ik kan beter kijken naar hoeveel van mijn eigen dag aan een draad hangt die ik niet vasthoud. De heftige reactie van een ander is dan een spiegel. Ze laat zien hoe ver de afhankelijkheid al is opgeschoven, ook bij mij, ook al reageer ik rustiger. Rustig blijven bij een storing is makkelijker als je een terugval hebt. Dat is de enige verdienste die ik mezelf toesta.

En het verklaart waarom de klacht over de verwende generatie zo hardnekkig verkeerd landt. De klager voelt echt iets. Er is echt iets veranderd. Alleen wijst hij het aan op de verkeerde plek. Hij ziet de heftige reactie van de jongere en noemt die zwak, terwijl de reactie precies past bij hoeveel er voor die jongere daadwerkelijk op het spel staat als een dienst uitvalt. Wie bijna alles heeft uitbesteed, verliest bij een storing ook bijna alles. De reactie staat dan wel degelijk in verhouding. Ze past bij de afhankelijkheid die eronder ligt, en die afhankelijkheid blijft onzichtbaar zolang de dienst gewoon werkt. Dat is de kern die overeind blijft nadat ik mijn eigen leeftijd eraf heb getrokken, en het is smaller en harder dan waar ik mee begon.

Zie ook Doorstane tegenslag vormt mensen sterker dan comfort, Een vaardigheid verdwijnt in een generatie en Je bezit steeds minder en huurt steeds meer.