De twee seconden¶

Er komt een nieuwe mogelijkheid uit, en het eerste wat er in mij gebeurt is oprecht enthousiasme. Mijn IT-hart springt op. Ik wil het meteen proberen, uit elkaar halen, kijken hoe ver het gaat.

Pas een seconde later komt de andere reactie. Wacht even. Waar gaat dit heen, wie betaalt hiervoor, wat is er overgeslagen om dit vandaag al te kunnen laten zien.

Beide reacties zijn echt. Ik doe niet alsof de eerste een zwakte is die ik nog moet afleren. De volgorde is belangrijk. Het enthousiasme komt eerst en de argwaan komt daarna, en ik wil dat zo houden. Wie de volgorde omdraait, kijkt naar nieuwe dingen met de rem er al op, en dat is een slechtere manier om iets te begrijpen. Je ziet dan alleen nog wat er mis kan gaan, en je mist wat er is gemaakt. De eerste seconde geeft me toegang tot het ding zoals de maker het bedoelde, en pas van daaruit kan de tweede seconde iets zinnigs zeggen.

Waarom het eerste instinct klopt¶

De snelheid waar ik elders bezwaar tegen maak, is dezelfde snelheid die dingen mogelijk maakt die kort geleden ondenkbaar waren. Dat is geen toeval. De wereld spreekt zichzelf hier niet tegen. De tegenspraak zit in mij, en dat is waar hij hoort.

Wie hard doorbouwt, maakt fouten die een voorzichtige organisatie niet maakt. En wie alleen voorzichtig is, bouwt de dingen niet die er nog niet waren. Die twee zitten aan elkaar vast. Je koopt het nieuwe met het risico, en er is geen versie waarin je het nieuwe krijgt zonder het risico erbij. De ingenieurs achter die features doen precies wat ik zelf doe als ik iets bouw: kijken hoe ver het kan, en dan een stap verder. Ik herken de drift, want het is de mijne.

Ik ben verliefd op techniek. Dat is de reden dat ik in dit vak zit en in geen ander. Wie dat kwijtraakt, verliest ook het vermogen om te zien waarom een bouwer een bepaalde keuze mooi vond. Zie AI hoort een versterker te zijn, geen vervanging: de techniek zelf is de versterker waar ik voor ben, en die waardering is het beginpunt van al mijn werk. Zonder haar zou ik een controleur zijn die afvinkt zonder te begrijpen wat hij afvinkt.

Waarom het tweede ook klopt¶

Mijn bezwaar draait nooit om de vraag of iets te goed werkt. Het draait om iets anders. De vraag hoe iets werkt, wordt zelden even hard gesteld als de vraag of het werkt. Het eerste is zichtbaar en het tweede blijft binnen. Zie Twintig jaar lang won werkende software van veilige software.

Dat is een smalle klacht en ik wil hem smal houden. Ik vraag niet om minder te bouwen. Ik vraag om de andere kant mee te rekenen, en om iemand die betaald wordt om die te bewaken. De feature is er, hij is indrukwekkend, en de vraag wat er niet is gebouwd omdat het niet indrukwekkend stond, blijft daarnaast gewoon staan. Die twee vragen sluiten elkaar niet uit. Ik kan een ding bewonderen en tegelijk vragen wat het heeft gekost aan aandacht die ergens anders nodig was.

Het smal houden is een principekwestie. Zodra de klacht breed wordt, zodra hij verandert in techniek is eng of vroeger was alles beter, verliest hij zijn waarde. Dan is het een houding geworden en geen bevinding meer. Ik wil per geval kunnen aanwijzen wat er overgeslagen is en wat dat kost, met bewijs erbij. Een brede afkeer van vooruitgang bewijst niets en overtuigt niemand die zelf iets bouwt.

Het gevaar van alleen de tweede reactie¶

Hier waarschuw ik vooral mezelf.

Wie lang genoeg meet wat er misgaat, kan ongemerkt veranderen in iemand die overal alleen nog het probleem ziet. Dat voelt van binnen als scherpte. Meestal is het vermoeidheid. Het maakt je bovendien nutteloos, want je bereikt niemand meer. De mensen die ik zou willen overtuigen, zijn precies de mensen die het enthousiasme wel voelen. Die luisteren niet naar iemand die net doet alsof dat enthousiasme dom is.

Er zit ook een inhoudelijke prijs aan. Wie alleen nog wantrouwt, stopt met vragen waarom een keuze logisch leek voor wie hem maakte. En zonder die vraag mis je de helft van het verhaal. Een bouwer die zich aangevallen voelt, legt niets uit. Een bouwer die merkt dat je zijn werk snapt en waardeert, vertelt je waar het wringt, waar de deadline drukte, welke afweging er onder tijdsdruk sneuvelde. Mijn enthousiasme is dus ook een werktuig. Het houdt de deur open bij de mensen die ik nodig heb om te begrijpen wat er echt gebeurde.

Ik zie het bij anderen in mijn vak, en ik voel de trek ook bij mezelf. Het is comfortabel om cynisch te zijn. Je hebt altijd gelijk, want er gaat altijd wel iets mis, en je hoeft nooit de moeite te doen om iets moois te erkennen. Precies daarom is het een val. Gemak en gelijk tegelijk zijn bijna altijd een teken dat je gestopt bent met kijken.

Er is nog een reden om waakzaam te zijn. Wie het publiek voedt met louter alarm, went dat publiek aan alarm, en gewenning stompt af. Na de tiende waarschuwing hoort niemand de elfde nog, ook niet als die de belangrijkste is. Mijn geloofwaardigheid hangt eraan dat ik durf te zeggen wanneer iets goed is. Alleen dan betekent het nog iets als ik zeg dat iets fout is. Het enthousiasme is in die zin niet alleen prettig voor mij, het is de dekking onder mijn kritiek. Zonder de erkenning van wat werkt, klinkt de aanwijzing van wat kapot is als een stem die altijd nee zegt.

Waarom dit mijn werk beter maakt¶

Bijna alles wat ik meet, gebruik ik zelf en vind ik mooi. Ik doorzoek geen apps waar ik op neerkijk. Ik doorzoek de apparaten en diensten die mijn eigen leven beter maken. Juist daarom weet ik welke afweging er bij de bouw is gemaakt en waar de verleiding zat om de makkelijke weg te nemen.

Ik ken die verleiding, want ik voel hem zelf. Wanneer ik iets bouw en er een snelle oplossing is die vandaag werkt en over een jaar iemand opzadelt met de gevolgen, dan weet ik hoe aantrekkelijk die snelle oplossing eruitziet op het moment zelf. Die kennis maakt mijn oordeel scherper, want ik projecteer geen kwade wil waar een begrijpelijke keuze zat. Ik weet dat de meeste slechte uitkomsten voortkomen uit redelijke mensen onder druk, en dat inzicht komt rechtstreeks uit het feit dat ik zelf onder die druk sta.

Als ik het enthousiasme kwijtraak, wordt mijn werk slechter. Dan wordt het feitelijk slechter, los van elke morele weging, want dan mis ik de reden waarom een keuze logisch leek voor wie hem maakte. En zonder die reden begrijp je nooit wat er echt gebeurde. Je houdt een aanklacht over die klopt op de cijfers en die niemand raakt die het gebouwd heeft. Een bevinding die de bouwer niet herkent, verandert niets, hoe correct hij ook is.

Twee reacties tegelijk vasthouden¶

Ik hoef mijn eerste reactie dus niet weg te poetsen als een inconsequentie. Ze is de reden dat ik nog begrijp waarom iemand dit zou bouwen, en de reden dat de bouwer zich niet aangevallen hoeft te voelen als ik zijn werk doorlicht.

De kunst is om beide seconden te bewaren en geen van beide te laten winnen. Het enthousiasme zonder de argwaan wordt reclame. De argwaan zonder het enthousiasme wordt gezeur waar niemand naar luistert. De cool en het wacht even horen samen, in die volgorde, en zolang ik ze allebei voel, doe ik dit werk zoals het hoort. Het evenwicht is niet stabiel, ik moet er elke keer opnieuw voor kiezen, en dat is precies waarom ik het opschrijf. Dit stuk is een aantekening aan mijn toekomstige zelf, voor het geval de tweede seconde op een dag de eerste heeft opgegeten.

Dezelfde houding zie ik terug in De Cybertruck is wel echte onbekwaamheid, waar de kritiek pas raakt omdat ze weet wat goed vakwerk is. Wie het mooie niet kan benoemen, kan het lelijke niet overtuigend aanwijzen. De twee reacties zijn samen mijn instrument, en ik pas er goed op dat ik er geen van beide verlies. Als iemand me ooit alleen nog het tweede hoort doen, het eeuwige wacht even zonder de cool ervoor, dan mag hij me dit stuk voorhouden. Dan ben ik iets kwijtgeraakt dat ik nodig heb om dit werk goed te doen.

Zie ook Twintig jaar lang won werkende software van veilige software, De Cybertruck is wel echte onbekwaamheid en AI hoort een versterker te zijn, geen vervanging.