Het cijfer¶

Van de Amerikaanse veroordelingen die achteraf met DNA zijn rechtgezet, berustte volgens het Innocence Project 69 procent op een ooggetuige die de verkeerde had aangewezen. Dat zijn 252 van de 367 zaken die zij daarvoor telden. Het is de grootste enkele oorzaak van onterechte veroordelingen die zij vonden, groter dan vals bekennen, groter dan slechte forensiek.

Twee cijfers eruit zijn nog verontrustender dan het hoofdcijfer.

In 38 procent van die zaken wezen meerdere getuigen dezelfde onschuldige aan. En in 53 procent van de zaken waar de etniciteit bekend was, ging het om een getuige die iemand van een andere etnische groep identificeerde, een situatie waarin mensen aantoonbaar slechter zijn in herkennen.

Waarom overeenstemming geen bevestiging is¶

Blijf even hangen bij die 38 procent, want dat is het punt dat het verst reikt buiten de rechtszaal.

Als twee onafhankelijke waarnemers hetzelfde zeggen, voelt dat als bevestiging. Dat is de basis van vrijwel alle alledaagse waarheidsvinding: meerdere bronnen die overeenkomen. Hier blijkt dat die logica breekt zodra de bronnen aan dezelfde vertekening blootstonden, of aan elkaar.

Getuigen zien dezelfde slecht belichte confrontatie, krijgen dezelfde suggestieve vraag, horen soms van elkaar wie ze hebben aangewezen. Dan is de tweede getuige geen onafhankelijke meting maar een herhaling van de eerste, met dezelfde fout erin.

Dat is precies wat ik in mijn eigen vak bedoel als ik zeg dat je moet weten of twee waarnemingen echt los van elkaar staan. Twee scanners die dezelfde lijst gebruiken, bevestigen elkaar niet. Ze herhalen elkaar.

Hoe zeker iemand klinkt zegt niets¶

Het tweede dat uit dit onderzoek volgt, is dat de stelligheid van een getuige weinig voorspelt over of hij gelijk heeft, zeker niet nadat er tijd overheen is gegaan en er is teruggekoppeld.

Iemand die zegt dat hij het honderd procent zeker weet, is niet aantoonbaar betrouwbaarder dan iemand die twijfelt. Sterker nog: zekerheid groeit vaak ná de identificatie, doordat iemand bevestiging krijgt. De herinnering wordt scherper naarmate hij vaker wordt opgehaald, ook als hij fout is.

Dat maakt van een getuigenverklaring een meting die zichzelf tijdens het proces verandert. Elke keer dat je hem opvraagt, herschrijf je hem een beetje.

Waarom dit precies mijn vak raakt¶

Ik werk met bewijs dat dit probleem niet heeft, en pas door dit onderzoek besef ik hoe uitzonderlijk dat is.

Een netwerkopname verandert niet als ik hem tien keer bekijk. Een commit weet zijn eigen datum. Een gedecompileerde app zegt vandaag hetzelfde als vorige maand. Dat is geen kleinigheid, dat is de reden dat het bewijs kan dragen.

En het legt uit waarom ik zo streng ben over bewijsniveaus. In de code gevonden is niet hetzelfde als live gemeten, niet omdat ik graag slagen om de arm houd, maar omdat elke stap waarin een mens iets moet onthouden of interpreteren een foutbron toevoegt die achteraf niet meer te scheiden is van het geheel.

De rechtszaal heeft die les met tweehonderdvijftig onschuldige mensen betaald. Ik neem hem liever gratis over.

Zie ook Je kunt vergeten dat je je iets herinnerde, in de code gevonden is niet hetzelfde als live gemeten en Beargumenteer eerst het tegendeel van je eigen bevinding.