Iemand die wegliep bij het instituut¶

Randall Munroe werkte als roboticus bij NASA. Hij stopte daarmee om online stripjes te tekenen van poppetjes met stokjes voor armen.

Dat is xkcd, sinds 2005. Wiskunde, natuurkunde, programmeren, relaties en existentiële twijfel, in vier hokjes. Het staat gratis op internet, er zit geen reclame op de site, en het werk is vrijgegeven onder een Creative Commons-licentie die kopiëren en hergebruiken toestaat zolang je hem noemt en er zelf niets aan verdient. Zijn inkomen komt uit boeken en spullen. Uit de aandacht van de lezer komt het niet.

Dat onderscheid oogt klein en werkt diep door. Een site die van aandacht leeft, moet weten hoe lang je blijft, waar je vandaan komt en wat je daarna doet. Die meetbehoefte is de wortel van bijna alles wat ik in de rest van dit manuscript uit elkaar haal, tot en met de veilingen waarin je toestel wordt aangeboden Achter de betaalmuur van nieuwssites staan de trackers gewoon aan. Een site die alleen bestaat omdat iemand hem wilde maken, heeft die behoefte nooit gehad. Er valt niets te optimaliseren, want er is geen opbrengst om naar toe te optimaliseren.

Daarnaast schrijft Munroe What If?, begonnen als rubriek naast de strips en later uitgegroeid tot boeken. Hij beantwoordt daarin vragen die niemand serieus stelt. Wat gebeurt er als je een honkbal met bijna de lichtsnelheid gooit. Hoeveel kracht kost het als alle mensen tegelijk springen. Wat als de zon uitgaat. De vraag klinkt als een grap, de uitwerking is bloedserieus. Hij rekent het uit met echte natuurkunde en volgt de gevolgen tot waar ze uitkomen, ook als dat het einde van alle leven op aarde is.

Wat er gebeurt als niemand het vooraf hoeft goed te keuren¶

Hier zit de kern, en het is een oncomfortabele gedachte voor iedereen die zijn werk verantwoordt met opbrengst.

Er was geen opdrachtgever die het rendement moest uitleggen. Geen deadline die bepaalde hoe diep hij mocht graven. Geen vergadering waarin iemand vroeg of dit wel bij de kernactiviteiten hoorde. Het enige criterium was of het antwoord klopte en of het de moeite waard was.

Haal die vrijheid weg en er komt iets anders uit. De uitvoering kan onberispelijk blijven, het bedenken wordt smaller. Dat mechanisme is te volgen. Elke fase waarin iemand anders dan de maker een akkoord moet geven, is een fase waarin de vraag verschuift. Bovenaan de trechter staat de vraag wat hier interessant is. Onderaan staat de vraag wat we hiermee kunnen. Dat zijn verschillende vragen en ze leveren verschillend werk op. Wie het akkoord geeft, bepaalt uiteindelijk wat er gemaakt wordt De maker en de aandeelhouder willen niet hetzelfde.

Ik zeg er meteen bij op welk niveau deze bewering staat. Dit is een observatie, afgeleid uit voorbeelden die ik zelf heb gezien en gelezen. Ik heb geen dataset van goedgekeurd werk naast ongoedgekeurd werk, en zo'n dataset zou ook moeilijk te maken zijn, want de goedgekeurde versie van een ongoedgekeurd project bestaat per definitie niet. Wat ik wel heb, is dat het patroon in dit manuscript telkens dezelfde kant op wijst en dat de tegenvoorbeelden die ik ken zich laten verklaren. Verderop doe ik dat. Label elke bevinding op bewijsniveau

De toon staat net zo goed onder curatele¶

Het raakt de diepte en het raakt de toon. Binnen een organisatie schrijf je met een merkstem, langs de juridische afdeling, in een register dat niemand voor het hoofd stoot. Elke scherpe formulering wordt afgerond, elk oordeel krijgt een voorbehoud, elke zin die iemand zou kunnen ergeren verdwijnt in een tussenvorm waar niemand iets van vindt. Los daarvan schrijf je als jezelf. Dat is wat ik bedoel met een stem vinden: je houdt op namens iemand anders te praten. Harder praten heeft er niets mee te maken.

Munroe heeft dat register-effect zelf tot een oefening gemaakt. In Thing Explainer legt hij ingewikkelde dingen uit, een ruimteraket, een kerncentrale, de menselijke romp, met alleen de duizend meest gebruikte Engelse woorden. Dat is een zelfopgelegde beperking die het werk moeilijker maakt en de lezer helpt. In veel organisaties doet jargon dubbel werk: het benoemt iets, en het laat zien dat de schrijver erbij hoort. Een tekst zonder jargon geeft dat tweede op. Dat is precies de reden dat zulke teksten zeldzaam zijn op plekken waar iemand de tekst moet aftekenen.

Wie tussen de kennis en het publiek gaat staan, kiest daar dus iedere keer opnieuw Eén journalist staat tussen belangrijke kennis en achttien miljoen mensen. Je kunt uitleggen in de taal van het vak, en dan hoor je erbij. Je kunt uitleggen in de taal van de lezer, en dan wordt het begrepen.

Tienduizend mensen per dag¶

Er is één strip die ik vaak aanhaal, nummer 1053, Ten Thousand. Hij verwoordt precies wat ik zelf probeer.

De gedachte erin is dat er elke dag opnieuw duizenden mensen zijn die iets algemeen bekends voor het eerst horen. Wie dan neerbuigend doet over die onwetendheid, verpest iemands eerste kennismaking met iets moois. Wie het uitlegt, geeft die kennismaking cadeau.

Het getal is een schatting, en het aardige is dat je hem zelf kunt narekenen. Neem een bevolking, verdeel de momenten waarop iemand iets voor het eerst hoort gelijkmatig over een mensenleven, en kijk wat er per dag overblijft:

bevolking  = 336_000_000        # Verenigde Staten, ronde orde van grootte
levensduur = 78 * 365           # dagen in een mensenleven

print(round(bevolking / levensduur))   # ongeveer 11.800 per dag

Voor Nederland levert dezelfde som ruim zeshonderd mensen per dag op. Dit is afgeleid, met opzettelijk grove aannames: iedereen hoort het precies één keer, gelijkmatig verspreid over de jaren, en niemand valt tussentijds af. De uitkomst is een orde van grootte, verder reikt de betrouwbaarheid niet. Die orde is genoeg om het punt te dragen. Voor elk ding dat iedereen zogenaamd weet, zit er vandaag een zaal vol mensen die het voor het eerst hoort.

Dat staat vrijwel letterlijk in mijn eigen belofte: uitleggen zonder te denigreren, zonder mysterieuze terminologie, zodat het niet bij twee procent blijft. Het idee had ik al voor ik hem las. Hij heeft het scherper geformuleerd dan ik het ooit had gekund.

En er is nog een laag omheen gegroeid die het punt afmaakt. Er bestaat een wiki, explain xkcd, waar vrijwilligers elke strip uitleggen: de grap, de natuurkunde eronder, de verwijzing die je gemist hebt. Ik gebruik hem zelf regelmatig, want ik snap ze lang niet allemaal meteen.

Daar staat dus een hele gemeenschap die onbetaald een toegankelijkheidslaag om andermans werk heen bouwt. Dat is het tegenovergestelde van wat er meestal gebeurt als iemand iets niet begrijpt. De gebruikelijke reactie op onwetendheid is hoon. Hier is de reactie een lemma.

Dezelfde wet, van de andere kant gelezen¶

Overal in dit manuscript beschrijf ik hoe het verdienmodel de kwaliteit vormt. De deurgreep die knerpt, de klok die vijf minuten fout loopt, de functie die af moet voor het einde van de sprint We worden bekwamer en de spullen worden slechter Geplande veroudering vraagt vakmanschap. Ook de vraag hoe iets werkt verloor het van de vraag of het werkt, om precies dezelfde reden: alleen het tweede werd afgerekend Twintig jaar lang won werkende software van veilige software.

Dit is dezelfde wet, van de andere kant gelezen. Waar geen verdienmodel is, ontbreekt ook de prikkel om op de diepte te bezuinigen. Wat overblijft is iemand die iets uitzoekt omdat hij het wil weten, en dat levert werk op dat een bedrijf niet had laten maken.

Dat verklaart waarom zoveel van wat mij gevormd heeft uit die hoek komt. Vsauce werd gemaakt zonder dat er een product achter zat. Vrije software wordt gemaakt door mensen die de rekening zelf dragen. Wetenschappelijk werk dat niets oplevert behalve inzicht, verkoopt niets. En al die dingen zijn stelselmatig grondiger dan wat er met een businesscase naast wordt gemaakt.

Het gaat daarbij zelden om budget. De HAR-analyses waar mijn eigen werk op drijft, kosten een browser en een teksteditor. Wat ontbreekt aan de commerciële kant is de rust om door te vragen nadat het antwoord al goed genoeg was voor het doel waarvoor het gevraagd werd.

Wat het voor mijn eigen werk betekent¶

Dit is ook de eerlijkste verklaring voor wat ik zelf doe.

Mijn metingen leveren niets op. Er is geen klant, geen factuur, en geen bedrijf dat er beter van wordt. Dat is precies waarom ik kan schrijven wat er staat, ook als het ongemakkelijk is voor een partij die ik anders als opdrachtgever zou willen houden. Het verklaart ook waarom er zo weinig anderen zijn die dit doen: het werk is er wel, de rekening ervoor is er niet Waarom ben ik de enige die dit doet?.

Het geldt breder dan de metingen. Ik classificeer al jaren beelden voor onderzoeksgroepen zonder dat daar geld, publicatie of naamsvermelding tegenover staat, en het is precies de oefening in de vaardigheid waar mijn eigen werk op drijft: naar ruwe gegevens kijken en beslissen wat je ziet Zesduizend classificaties op Zooniverse, over zeventien projecten. Ik heb een routeplanner gebouwd die optimaliseert voor rust in plaats van snelheid, waar geen markt om had gevraagd Windstil: een kaart die de rustigste route zoekt. Geen van beide zou een goedkeuringsronde hebben overleefd, omdat er bij beide geen antwoord is op de vraag wat het oplevert.

De keerzijde moet erbij, anders wordt dit een romantisch verhaal. Werk zonder verdienmodel wordt betaald uit iemands vrije tijd, en dat is een vorm van kapitaal die niet iedereen heeft. Wie twee banen draait of voor een ziek familielid zorgt, heeft die uren simpelweg niet. Wat dit soort werk laat zien, is waar het geld vandaan kwam. Dat het helemaal zonder geld zou kunnen, volgt er niet uit. Bij mij is de bron mijn eigen tijd, en die is eindig.

De vrijheid heeft ook zelf een prijs. Zonder opdrachtgever is er ook niemand die tegenspreekt. Geen redactie die een fout eruit haalt, geen collega die zegt dat je het mis hebt, geen review voor publicatie. Die controle moet ik zelf organiseren, en dat is de reden dat ik bewijsniveaus label en van vermoeden naar bevinding werk in vaste stappen Mijn werkwijze: van vermoeden naar bevinding. De vrijheid om alles te schrijven brengt de plicht mee om alles te kunnen aanwijzen.

Wat overeind blijft is de observatie zelf. Zodra iets moet renderen, wordt van bovenaf bepaald hoe diep het mag gaan en hoe het mag klinken. De dingen die mij het meest hebben geleerd, zijn gemaakt door mensen tegen wie niemand dat had gezegd.

Zie ook Vsauce maakt van een kindervraag natuurkunde, Bekwaamheid blijkt uit wat je met de stof kunt maken en We worden bekwamer en de spullen worden slechter.