De boete en wat ervan overbleef¶

De Autoriteit Persoonsgegevens legde DPG Media een boete op van 525.000 euro. Na beroep bij de Raad van State bleef daar 262.500 euro van over, precies de helft. Dat lagere bedrag is waar het uiteindelijk om ging. Het is ook het bedrag dat het gesprek zou moeten sturen, want dat is wat het bedrijf werkelijk kwijt was.

Bewijsniveau: gemeten. Beide bedragen zijn publiek. Het oorspronkelijke besluit en de uitkomst van het beroep staan vast. Ik reken vanaf hier verder met de 262.500 euro, omdat dat het cijfer is dat na alle procedures overbleef.

Reken het om naar tijd¶

Een boete zegt weinig zolang je hem niet afzet tegen wat een bedrijf verdient. Het absolute bedrag klinkt groot, en dat is precies het probleem. Groot voor wie is het? Om dat te beantwoorden moet je het omrekenen.

DPG Media haalde ongeveer 753 miljoen euro advertentie-omzet. Deel dat door de uren in een jaar, en je komt op de omzet per uur.

omzet_per_jaar = 753_000_000      # euro advertentie-omzet
uren_per_jaar = 365 * 24          # 8760

omzet_per_uur = omzet_per_jaar / uren_per_jaar
# ongeveer 85.958 euro per uur

boete = 262_500
uren_boete = boete / omzet_per_uur
# ongeveer 3,05 uur

De definitieve boete staat dan gelijk aan ongeveer drie uur omzet. Let op wat hier wordt vergeleken. Het is omzet, en omzet ligt hoger dan winst. De vergelijking is dus aan de milde kant. Zelfs op die milde manier gerekend, verdient het concern de hele boete terug in de tijd tussen koffie en lunch.

Bewijsniveau van deze stap: afgeleid. De omzet is een gerapporteerd cijfer voor de advertentietak. De per-uur-berekening is een simpele deling die iedereen kan overdoen. De aanname is dat de omzet gelijkmatig over het jaar loopt. Dat klopt niet exact. Voor de orde van grootte maakt dat niets uit. Drie uur blijft drie uur, ook als het in werkelijkheid twee of vier is.

De kracht van deze omrekening zit in de eenvoud. Iedereen kan de deling narekenen, en iedereen komt op hetzelfde antwoord. Daar is geen jurist voor nodig en geen econoom. Het getal ligt open, en het argument ligt in het getal. Wie het wil weerleggen, moet met een ander getal komen, en dat lukt niet, want de invoer is publiek.

Een boete hoort een prikkel te zijn¶

Een sanctie werkt als ze een keuze verandert. Ze moet zo voelbaar zijn dat het goedkoper wordt om het probleem op te lossen dan om het te laten bestaan. Dat is de hele reden dat we boetes hebben en niet een vriendelijk verzoek sturen.

Dit is de economische functie van een sanctie, los van elke verontwaardiging. De wetgever gaat ervan uit dat een organisatie rationeel rekent. Als de kosten van doorgaan hoger zijn dan de kosten van rechtzetten, zet de organisatie het recht. Zet je de knop verkeerd, dan blijft de overtreding de goedkoopste optie, en dan kiest een rationele partij ervoor om door te gaan.

Er zit nog een tweede werking in een boete, die verder reikt dan het beboete bedrijf. Een sanctie is ook een signaal aan de rest van de markt. Andere partijen kijken mee en schatten in wat een overtreding hen zou kosten. Een boete die stevig aankomt, schrikt af tot ver buiten het ene dossier. Een boete die wegvalt in de ruis, doet het omgekeerde. Ze vertelt de hele sector dat de overtreding betaalbaar is. Zo bezien is een te lage boete erger dan geen boete, want een uitblijvende sanctie laat de vraag tenminste nog open. Een lage sanctie beantwoordt de vraag, en het antwoord luidt dat het loont.

Waarom dit er geen prikkel is¶

Drie uur omzet verandert geen enkele keuze. Voor een concern van deze omvang valt zo'n bedrag weg in de ruis van een gewone werkweek. Het functioneert als een rekening. Je betaalt hem en gaat verder zoals je bezig was. De boete verschijnt in de administratie als een post, wordt afgeboekt, en verandert niets aan het gedrag dat hem veroorzaakte.

En omdat de boete op beroep werd gehalveerd, is ook de dreiging die er nog van uitging kleiner geworden. Een volgende partij die de afweging maakt, kijkt naar de uitkomst, niet naar het startbedrag. Wat men ziet is een boete die begon op 525.000 en eindigde op 262.500, en die zelfs op het startbedrag nog geen dag omzet kostte. Dat is de prijs die in de markt blijft hangen.

Wat wel zou bijten¶

Een boete gaat pas meewegen als ze in verhouding staat tot de omzet, en niet tot een vast maximum dat voor een klein bedrijf hoog is en voor een concern verwaarloosbaar. Zolang de meetlat een absoluut bedrag is en geen deel van wat er wordt verdiend, blijft de grootste overtreder het minst geraakt.

Dat is het perverse aan een vaste bovengrens. Hij is bedoeld om te beschermen tegen buitensporigheid, en in de praktijk beschermt hij vooral de grootste partijen. Een klein bedrijf voelt tienduizend euro. Een concern voelt drie uur omzet niet. Dezelfde meetlat levert een straf op voor de een en een rekening voor de ander.

Het alternatief is bekend en het staat al deels in de wet. Reken de sanctie als een deel van de omzet, en de prikkel schaalt met de grootte van de overtreder. Voor het kleine bedrijf blijft het bedrag in verhouding klein, en voor het concern wordt het bedrag groot genoeg om een keuze te veranderen. Het rekenmodel dat ik hierboven gebruikte, is precies waar zo'n systeem op stoelt. Je rekent het bedrijf dan af op wat het zelf voelt. De maat van een klein bedrijf laat je los, want die maat is voor een concern betekenisloos.

Wat ik hiervan vind¶

Ik reken dit door omdat het getal het argument draagt. Verontwaardiging over een boete van een half miljoen is goedkoop, en ze verdampt zodra iemand vraagt: is dat veel? Het getal beantwoordt die vraag zonder dat ik mijn stem hoef te verheffen. Zolang een boete gelijkstaat aan drie uur omzet, is verontwaardiging zinloos, en is de enige eerlijke conclusie dat het systeem de overtreding inprijst in plaats van haar te ontmoedigen.

Dat is hetzelfde patroon als overal in dit manuscript. Het doorgaan wordt beloond, en het narekenen en rechtzetten niet. De organisatie die de overtreding pleegt, betaalt een rekening die ze uit de portokas voldoet. De onderzoeker die de overtreding meet en meldt, doet dat gratis. De prikkels wijzen de verkeerde kant op, en de enige manier om dat aan te tonen is het narekenen dat ik hier heb gedaan.

Ik wil één misverstand voor zijn. Dit is geen pleidooi om de Autoriteit Persoonsgegevens harder te vinden of om deze zaak groter te maken dan hij is. Het is een pleidooi om boetes in de juiste eenheid te lezen. Een bedrag in euro's zegt bijna niets. Datzelfde bedrag uitgedrukt in uren omzet van de overtreder zegt bijna alles. Zolang de krant een boete meldt in euro's en het publiek hem in euro's leest, lijkt er iets te zijn gebeurd. Reken hem om naar tijd, en je ziet dat er voor het beboete bedrijf weinig is veranderd. Die omrekening is het enige wat ik hier doe, en ze is genoeg om het beeld te kantelen. Een getal in de juiste eenheid is een sterker argument dan welke verontwaardiging ook.

Zie ook ANPR-kentekencamera’s: de inbreuk is te meten, het nut niet, De sterkste bevindingen liggen achter DigiD en vitale publieke diensten en Achter de betaalmuur van nieuwssites staan de trackers gewoon aan.