Wat er precies aan de hand is¶

Cory Doctorow beschreef in Pluralistic van 21 januari 2023 hoe platforms sterven. Eerst zijn ze goed voor hun gebruikers. Dan misbruiken ze die gebruikers om het aantrekkelijk te maken voor zakelijke klanten. Vervolgens misbruiken ze ook die zakelijke klanten om alle waarde naar zichzelf te halen. Daarna gaan ze dood. Het begrip heet enshittification en het is scherp, bruikbaar en goed gedocumenteerd aan de hand van concrete platforms.

Bij dat idee circuleert inmiddels een grafiek: drie vloeiende lijnen die de waarde voor gebruikers, voor zakelijke klanten en voor aandeelhouders over de tijd tonen. Hij ziet er overtuigend uit. Hij komt uit een stuk van Tim O'Reilly van 15 juli 2025, en O'Reilly schrijft er zelf eerlijk bij dat hij ChatGPT om een illustratie van het concept vroeg en een bruikbare eerste opzet terugkreeg.

Er zit dus geen dataset onder. De verticale as heet relatieve geleverde waarde en heeft geen eenheid. De tijdas heet platformvolwassenheid en heeft geen schaal. Het is een tekening van een idee, gemaakt door een taalmodel, en niet de uitkomst van een meting.

Waarom ik dit belangrijk vind¶

Ik zou deze grafiek zonder nadenken kunnen overnemen. Hij ondersteunt precies wat ik denk. Dat is nou juist waarom hij gevaarlijk is.

Mijn hele werk berust op een onderscheid: wat is gemeten, wat is afgeleid, en wat is beweerd. Als ik een bedrijf aanspreek omdat zijn privacyverklaring iets anders zegt dan zijn code doet, dan mag ik zelf geen tekening publiceren die zich voordoet als data. Een grafiek is een bewijsvorm. Zodra je er een aslabel op zet, claim je dat er gemeten is.

In hetzelfde stuk gaat het nog een stap verder: de vraag waar AI zich op de curve bevindt, wordt beantwoord door Gemini, en dat antwoord wordt geciteerd als onderbouwing. Een taalmodel tekent de curve, een ander taalmodel bepaalt waar we erop staan, en samen vormen ze het bewijs. Dat is geen onderzoek, dat is een kringgesprek.

Wat er dan wel onder ligt¶

Ik heb voor deze notitie de drie bekendste teksten over dit onderwerp nagelopen: het stuk van O'Reilly, de algemene theorie van Paul Krugman van 24 juli 2025, en een populair videoessay. Alle drie behandelen de teloorgang van producten en diensten. Geen van drieen levert een eigen meting.

Krugman bespreekt Doctorow uitvoerig, vindt diens model te smal omdat het zich op bepaalde platforms richt, en veralgemeent het naar elk bedrijf met netwerkeffecten. Sterk stuk, maar de enige echte dataset erin is geleend: een grafiek van Uber met nettowinst, koers en operationele marge tussen 2018 en 2025, afkomstig van Steve Hou met Bloomberg als bron. Dat is wel een meting. Zichtbaar is een bedrijf dat jarenlang miljarden verlies draait terwijl de marge diep negatief is, en dat daarna omslaat naar winst met een marge die naar positief klimt. Dat is de derde fase in cijfers, en het is het enige harde bewijs in het hele blok.

Het patroon is veelzeggend. Het begrip is populair geworden, iedereen schrijft erover, en bijna niemand meet. De essayisten lenen hun enige grafiek van een quant.

Wat ik ermee doe¶

Ik gebruik het begrip van Doctorow, met bronvermelding en datum, want dat is werk met voorbeelden eronder. Ik gebruik de Uber-reeks, want die heeft een bron en eenheden. De curve gebruik ik niet, behalve als voorbeeld van hoe een idee zich vermomt als bevinding.

En ik houd mezelf aan dezelfde regel. Als ik in dit manuscript een grafiek zet, staat eronder waar de cijfers vandaan komen. Staat dat er niet, dan is het een tekening, en dan hoort het dat te zeggen.

Zie ook in de code gevonden is niet hetzelfde als live gemeten, een verklaring en de code kunnen elkaar tegenspreken en Een landlabel is zo oud als de database die het gaf.