Grenzen die niemand heeft getrokken¶

We praten over de jaren negentig, de jaren nul en de jaren tien alsof het landen zijn met een grens ertussen. Elk met een eigen kleur, eigen muziek, eigen manier van doen. En het voelt ook echt zo.

Alleen is er niemand op 1 januari 2000 wakker geworden in een andere cultuur. Wat we tijdvakken noemen, komt in de eerste plaats uit ons tientallig stelsel. We hebben tien vingers, dus we tellen in tientallen, dus we knippen de geschiedenis in stukken van tien jaar. Was ons stelsel op twaalf gebaseerd, dan hadden we het over heel andere tijdperken met net zo veel overtuiging.

Historici weten dit en waarschuwen ervoor. Periodisering is gereedschap van degene die terugkijkt, geen eigenschap van de tijd zelf.

Waarom het toch echt voelt¶

Toch klopt er iets aan het gevoel, en ik wil het niet wegredeneren. Er zijn twee redenen waarom die indeling niet volstrekt willekeurig is.

De eerste is dat technologie- en mediacycli toevallig ongeveer even lang duren als een decennium. Iets wordt geïntroduceerd, verspreidt zich, wordt de norm en wordt daarna vervangen, en dat proces neemt vaak een jaar of tien. Als je het over de jaren tien hebt, bedoel je meestal de smartphone-jaren, en die adoptiecurve is echt en meetbaar.

De tweede reden is persoonlijk en veel sterker dan mensen denken. Je herinnert je je eigen adolescentie en vroege volwassenheid onevenredig scherp. Dat is een goed gedocumenteerd verschijnsel: vraag iemand van boven de veertig naar zijn leven en er komt een piek aan herinneringen uit de periode tussen zijn tiende en dertigste, veel meer dan uit de jaren daarna.

Dat betekent dat "de jaren negentig hadden meer karakter" bijna altijd wordt gezegd door iemand die in de jaren negentig jong was. Het decennium heeft niet meer karakter. Jij had er meer.

Wat dat betekent voor dit manuscript¶

Deze notitie is er een tegen mezelf, want ik heb er vandaag een stuk of tien geschreven die op vroeger leunen. Mijn meubels, mijn klokken, de jassen van voor mijn geboorte, Ronaldinho tegenover het spel van nu.

Elk daarvan draagt het risico dat ik een verschuiving beschrijf die vooral in mijn eigen hoofd zit, en dan met terugwerkende kracht een grens trek waar er geen was.

Ik heb daar geen waterdichte remedie voor, maar wel drie vuistregels die ik mezelf opleg.

• Als ik een breuk beweer, moet ik hem kunnen dateren aan iets buiten mezelf. De aanname van de smartphone is te dateren. Dat de sfeer veranderde niet.
• Ik moet het mechanisme kunnen benoemen, niet alleen het verschil. Bij de klok is dat de prijsdruk die de nauwkeurigheid opat. Zonder mechanisme is het een indruk.
• En ik moet de vraag stellen of het over de mediaan gaat of over de uitschieters. Dat de beste dingen van vroeger goed waren, zegt niets.

De spanning met de kikker¶

Er zit een aardige tegenstelling tussen deze notitie en die over de kikker in het opwarmende water, en die tegenstelling is het punt.

Daar betoog ik dat verandering zo geleidelijk gaat dat je de grens niet opmerkt. Hier betoog ik dat we achteraf grenzen tekenen die er nooit waren. Dat lijkt tegenstrijdig en is het niet.

Allebei komen ze voort uit hetzelfde tekort: mensen kunnen slecht met geleidelijkheid omgaan. Terwijl het gebeurt, merken we het niet. Achteraf overdrijven we het, en maken we er een omslagpunt van dat er nooit is geweest.

Dat is precies waarom ik meet in plaats van herinner. Een meting van vorig jaar heeft geen last van gewenning, en ook niet van nostalgie. Ze weet niet in welk decennium ze staat.

Zie ook Het beeld van de kokende kikker is weerlegd, Bijna alles wat ik bezit is ouder dan ik, en dat is een meting en Modern voetbal is meetbaar beter geworden en minder verrassend.