Twee kampen die allebei het spoor bijster zijn¶

Producten als TikTok trekken zo hard aan en stoten tegelijk zo af dat mensen zich in twee kampen verdelen. Het ene kamp haalt zijn schouders op. Het boeit me niet wat ze over me weten, ik heb niets te verbergen, laat ze maar kijken. Het andere kamp slaat de andere kant op. Dat stapt over op privacyvriendelijke alternatieven, draait een aparte browser, wist dagelijks zijn sporen en leest de logs van zijn eigen toestel na.

Ik hoor allebei de kampen aan en ik denk telkens hetzelfde. Geen van beide staat op de juiste plek. Het eerste kamp geeft het probleem gewoon weg. Het tweede kamp neemt een probleem op zijn schouders dat er nooit had moeten liggen. Ze lijken elkaars tegendeel, en toch komen ze op hetzelfde uit. Allebei behandelen ze een systeemfout als een privékwestie. Het onverschillige kamp accepteert de fout en laat hem lopen. Het obsessieve kamp verzet zich tegen de fout en probeert hem in zijn eentje te herstellen. In beide gevallen blijft de fout waar hij zit, en blijft de partij die hem inbouwde buiten schot. Dat is het punt dat ik in dit stuk wil vasthouden.

De onverschilligheid geeft de zaak uit handen¶

"Ik heb niets te verbergen" klinkt nuchter, en het is de makkelijkste zin in het hele debat. Het probleem is dat de zin over de verkeerde vraag gaat. Het gaat niet over of jij iets te verbergen hebt. Het gaat over wat een ander kan doen met wat hij van je optekent, en over hoelang hij dat mag bewaren, en met wie hij het deelt.

Een los gegeven lijkt onschuldig. Een locatie, een tijdstip, een zoekterm. Bij elkaar opgeteld worden het patronen die je zelf niet kent. Wie zegt dat het hem niet boeit, geeft daarmee stilzwijgend toestemming voor die optelsom. Dat is een keuze die je niet alleen voor jezelf maakt. Je maakt haar ook voor de mensen in je contactenlijst, voor de plekken waar je komt en voor iedereen die met jou samen op een kaart verschijnt. De gedachte dat je persoonlijk niets te vrezen hebt, verandert niets aan dat bredere effect. Hoe die losse velden samen gevaarlijk worden, werk ik apart uit in Het risico zit in de optelsom, niet in het losse veld.

De obsessie legt de last bij de verkeerde persoon¶

Het andere kamp ziet het gevaar wél, en reageert door alles zelf op te ruimen. Elke dag schoonvegen, elke app wantrouwen, elke instelling narekenen. Ik doe dat werk zelf ook, dus ik oordeel er niet lichtvaardig over. Maar ik zie wat het is. Het is dweilen bij een kraan die iemand anders heeft opengezet en open laat staan.

De last van een systeemfout komt zo bij het individu te liggen. Dat individu zit elke avond zijn sporen te wissen, terwijl de partij die de tracking inbouwde er niets van merkt. Sterker, die partij vaart er wel bij dat je denkt dat het jouw taak is. Zolang jij bezig bent met opruimen, ben je niet bezig met de vraag waarom die rommel er überhaupt is. De obsessie is uitputtend, en ze is nooit af, want morgen staat de kraan nog open.

Er zit ook een verborgen kostenpost aan. De tijd en de aandacht die opgaan aan dagelijks schoonvegen, gaan ergens vandaan. Dat is energie die niet naar het werk gaat dat de fout bij de bron aanpakt. Het obsessieve kamp voelt zich actief, en dat gevoel is oprecht, want er wordt hard gewerkt. Alleen wordt er gewerkt aan het symptoom. De kraan blijft ondertussen dezelfde kraan.

Waar de last hoort¶

Als je het probleem goed wilt beleggen, moet je de vraag omdraaien. De juiste vraag is wie die verwerking heeft ingebouwd en waarom. De vraag wat de gebruiker anders had moeten doen, leidt af van de plek waar de knoppen zitten. De AVG legt de plicht bij de verwerkingsverantwoordelijke. Dat is de partij die bepaalt waarom en hoe er gegevens worden verwerkt. Dat is niet de gebruiker die op installeren tikt. Dat is de organisatie die de stack koos, de verwerkersovereenkomst tekende en de SDK meeleverde.

Die verdeling is geen mening van mij, ze staat in de wet. En ze is logisch, want alleen de bouwer kan het anders doen. De gebruiker kan zijn sporen wissen tot hij een ons weegt, de datastroom aan de bron zit bij de verwerker. Zolang we het framen als een persoonlijke keuze, ontsnapt precies de partij die aan de knoppen zit. Het frame is niet neutraal. Het verschuift de rekening naar de kant die het minst kan veranderen.

Wat de gebruiker dan wel kan doen¶

Iemand zou hieruit kunnen lezen dat ik zelf beheer afraad. Dat klopt niet. Ik doe het zelf, en ik denk dat een beetje digitale hygiëne verstandig is, zoals een goed slot verstandig is. Het punt zit in de verwachting die eraan hangt. Zolang je denkt dat je met wat instellingen en een wisbeurt het probleem hebt opgelost, ben je misleid. Je hebt je eigen risico iets verlaagd. Het systeem dat de data verzamelt, staat er ongewijzigd bij.

De hefboom die er echt toe doet, ligt op een ander niveau. Toezicht dat handhaaft. Wetgeving die de standaardinstelling verandert, zodat de zware stack niet meer vanzelf meekomt. Onderzoek dat de datastromen zichtbaar maakt, zodat een organisatie zich niet meer kan verschuilen achter onwetendheid. Dat zijn de plekken waar één ingreep het risico voor veel mensen tegelijk verlaagt. Het individuele schoonvegen verlaagt het risico voor precies één persoon, en alleen zolang hij het volhoudt.

Mijn positie ligt daarom niet in het midden tussen de twee kampen. Ik deel met het onverschillige kamp de weigering om er een dagtaak van te maken. Ik deel met het obsessieve kamp de ernst van het probleem. Het verschil zit in waar ik de rekening neerleg. Persoonlijke voorzorg is nuttig als slot op de deur. Ze is een slecht antwoord op de vraag waarom de deur zo makkelijk opengaat.

Wat dit voor mijn werk betekent¶

Dit standpunt bepaalt hoe ik meet en waarover ik schrijf. Ik geef geen tips in de trant van "zet deze zeven instellingen uit en je bent veilig". Zulke lijstjes bevestigen precies het frame dat ik wil doorbreken, want ze maken er weer een klus van de gebruiker van. Ik richt mijn metingen op de bouwer. Wat stuurt de app uit, naar welke partijen, met welke identifiers, en had het ook zonder gekund.

Dat laatste is belangrijk, want het houdt me eerlijk. Er zijn apps die niets versturen en alles op het toestel houden. Zolang die bestaan, is de zware stack bij de rest een keuze die iemand heeft gemaakt. Het schone tegenvoorbeeld laat zien dat het anders kan, en het verplaatst de bewijslast terug naar waar hij hoort. Dat werk ik uit in Een app kan volledig lokaal, zonder een enkele netwerkcall.

Bewijsniveau bij dit alles: de wettelijke plicht bij de verantwoordelijke is vastgelegd in de AVG, dat is hard. Dat het frame van de persoonlijke keuze de verzamelaar uit de wind houdt, is mijn afgeleide gevolgtrekking uit hoe die frames in de praktijk werken. Waarom ik hierin vaak alleen lijk te staan, bekijk ik in Waarom ben ik de enige die dit doet?.

Zie ook Waarom ben ik de enige die dit doet?, Privacy faalt door verstrooiing en door concentratie en Het risico zit in de optelsom, niet in het losse veld.